Αφορμή για αυτή την ανάρτηση στάθηκε η ανάγνωση ενός κειμένου που αφορούσε τον τρόπο λειτουργίας των προεπαναστατικών ομάδων της Κεντρικής Μακεδονίας, κατά την προετοιμασία τους για την επικείμενη Επανάσταση και την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού υπό τις οδηγίες της Φιλικής Εταιρείας.
Ήδη από το 1815 είχαν δημιουργηθεί οι κατάλληλες συνθήκες για την οργάνωση του δικτύου των Φιλικών μεταξύ των προεπαναστατικών ομάδων, με ηγήτορες όπως ο Εμμανουήλ Παπάς στη Χαλκιδική. Ηγέτες επίσης όπως ο Νικοτσάρας, ο Γεωργάκης Ολύμπιος, οι Λαζαίοι, ο Τζαχείλας και πολλοί άλλοι, που έδρασαν στα αρματολίκια του Ολύμπου αλλά και στη Χαλκιδική, είχαν ανοίξει τον δρόμο για την Επανάσταση με τη λειτουργία των κατάλληλων δικτύων.
Οι κρύπτες του αγώνα μέσα σε σπήλαια
Οι πολιτικοστρατιωτικές συνθήκες και το γεωγραφικό σκηνικό
Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Αλή Πασά εναντίον της κλεφτουριάς και των αρματολών του Ολύμπου ήταν το σημείο εκείνο που ώθησε τους ηγέτες αρκετών ομάδων να συνασπιστούν και να οργανωθούν σε μια ενιαία δομή για την προετοιμασία της εξέγερσης. Το καταλληλότερο έδαφος, μετά τους διωγμούς του 1818 και 1819, ήταν η ημιαυτόνομη περιοχή της Βόρειας και Κεντρικής Χαλκιδικής.
Μια περιοχή της Οθωμανοκρατίας με τεράστια στρατηγική και οικονομική σημασία. Εκεί, στα Μαντεμοχώρια και στη Στρατονίκη (στα γειτονικά Στάγειρα), βρισκόταν η ιστορική έδρα της ισχυρής ομοσπονδίας των 12 Μαντεμοχωρίων. Τα χωριά αυτά είχαν το προνόμιο να εκμεταλλεύονται τα μεταλλεία αργύρου και μολύβδου, απολαμβάνοντας διευρυμένη αυτοδιοίκηση υπό την προστασία του Σουλτάνου. Το πυκνό δίκτυο από κακοτράχαλα μονοπάτια στα βουνά μεταξύ Ιερισσού και Στρατονίκης επέτρεπε στις ομάδες να κινούνται με σχετική ασφάλεια στην καρδιά αυτής της ημιαυτόνομης περιοχής.
Η επιμελητεία και οι κρύπτες-ταμεία του αγώνα
Οι προεπαναστατικές ομάδες στη Μακεδονία, πριν ακόμα από την επίσημη επέκταση της Φιλικής Εταιρείας, με ηγέτες όπως ο Νικοτσάρας ή ο Γεωργάκης Ολύμπιος που έδρασαν και στη Χαλκιδική, είχαν δημιουργήσει ήδη τις προϋποθέσεις και τις κατάλληλες βάσεις για τον Αγώνα. Στην πραγματικότητα, τα σώματα αυτά συγκέντρωναν πόρους από εισφορές συμπαθούντων, λάφυρα από οθωμανικούς στόχους ή ακόμη και φόρους προστασίας. Αυτά τα «ταμεία» έπρεπε να αποθηκευτούν με ασφάλεια.
Το δίκτυο υποστήριξης: Ο ρόλος των Μοναστηριών και των Μετοχίων
Η οργάνωση ενός δικτύου πληροφοριοδοτών και ανθρώπων για την παροχή βοήθειας στις ένοπλες ομάδες ήταν βασική δραστηριότητα. Τα μοναστήρια της Χαλκιδικής και τα μετόχια του Αγίου Όρους λειτουργούσαν ως οι πρώτες μυστικές βάσεις ανεφοδιασμού. Η υποστήριξη αυτών των ομάδων, πρωτίστως με την παροχή τροφίμων, πληροφοριών για τις κινήσεις του οθωμανικού στρατού αλλά και την εξασφάλιση ασφαλούς καταφυγίου, ήταν ο μεθοδευμένος και ενδεδειγμένος τρόπος λειτουργίας τους.
Πολλοί καλόγεροι των Μονών αυτών μυήθηκαν αργότερα στους σκοπούς του Αγώνα και έγιναν Φιλικοί. Παράλληλα, οι διδαχές του Ρήγα Φεραίου είχαν εξαπλωθεί μεταξύ των χριστιανικών πληθυσμών των Βαλκανίων, δημιουργώντας μια αμοιβαία κινητικότητα με συμμαχίες που προετοίμαζαν την κοινή εξέγερση.
Οι στρατιωτικές τακτικές των Φιλικών και τα δίκτυα της μυστικότητας
Επειδή ο κίνδυνος από τη χρησιμοποίηση σταθερών εγκαταστάσεων σε μοναστήρια, μετόχια ή οικίες φιλικά προσκείμενων προσώπων ήταν μεγάλος, επιβαλλόταν η χρήση φυσικών, μικρών και μυστικών αποθηκών. Επιπλέον, επειδή η μετακίνηση με βαριά φορτία (όπως πυρομαχικά και εφόδια) καθιστούσε τους άνδρες ευάλωτους σε ενέδρες, οι αποθήκες αυτές έπρεπε να βρίσκονται μακριά από τα κύρια δρομολόγια και σε απρόσιτα σημεία.
Η απόκρυψη σε σπηλιές, ρέματα ή ανάμεσα σε χαρακτηριστικά βράχια αποτελούσε τυπική στρατιωτική τακτική. Για να στηθεί αυτό το δίκτυο των μυστικών αποθηκών εφοδίων, γινόταν ευρεία χρήση φυσικών σημαδιών, καθώς και η αντίστοιχη χάραξη σε σταθερά σημεία, όπως οι βράχοι. Αυτά τα σημάδια (φυσικά ή τεχνητά) ήταν στην ουσία οι «προφορικοί χάρτες» τους, ώστε να μπορούν οι ίδιοι ή οι σύνδεσμοί τους (καπεταναίοι, Φιλικοί) να επιστρέψουν και να πάρουν τα πολεμοφόδια όταν θα άρχιζε η Επανάσταση.
Για να αποτραπεί η ανακάλυψη των όπλων ή των χρημάτων από τους Τούρκους, γινόταν επίσης ευρεία χρήση τεχνικών παραπλάνησης, τόσο στον χώρο γύρω από τις κρύπτες όσο και κατά το τελικό στάδιο της προσέγγισης σε αυτές.
Όλες αυτές οι ομάδες ζούσαν σε κατάσταση διαρκούς εγρήγορσης λόγω των κινδύνων που αντιμετώπιζαν από τις οθωμανικές αρχές. Ο μόνος τρόπος να ανταπεξέλθουν στους κινδύνους μιας τυχαίας συμπλοκής ή σύλληψης ήταν η σιδηρά πειθαρχία των μελών. Ο αρχηγός αυτών των ομάδων έπρεπε να είναι αμείλικτος και σκληρός, με ηγετικές και οργανωτικές δεξιότητες – γι' αυτό και πολλές φορές του απέδιδαν το προσωνύμιο «Δράκος» ή «Κέρβερος».
Η αποφυγή των κατοικημένων τόπων και των χωριών ήταν ο κανόνας, καθώς εκεί υπήρχαν οθωμανικές φρουρές και οι σουμπασίδες (επιστάτες). Υπήρχε βέβαια η σιωπηλή συνενοχή των ντόπιων πληθυσμών που, αν και έβλεπαν τους ενόπλους, δεν τους πρόδιδαν, όμως πάντα υπήρχε ο φόβος μήπως κάποιος λυγίσει κάτω από τα βασανιστήρια μετά από μια τυχαία σύλληψη.
Ο ρόλος των Χανίων ως οχυρωμένων καταφυγίων
Τα χάνια της εποχής εκείνης δεν ήταν απλώς πανδοχεία και σταθμοί ξεκούρασης των ταξιδιωτών, αλλά οχυρωμένοι σταθμοί και κέντρα συλλογής πληροφοριών. Εκεί η ζωή χωριζόταν στα δύο:
Στο ισόγειο (αχούρι/στάβλος): Όπου σταυλίζονταν τα ζώα και ασφαλίζονταν οι ιπποσκευές. Εκεί βρίσκονταν και τα πολύτιμα σαμάρια, τα οποία συχνά χρησίμευαν ως κρύπτες για τη μυστική αλληλογραφία.
Στον επάνω όροφο (οντάς): Το δωμάτιο φιλοξενίας με το τζάκι για την ανάπαυση των ταξιδιωτών.
Συμπέρασμα: Πώς ο κλεφτοπόλεμος μεταμορφώθηκε σε μύθο
Όταν το 1821 ο Εμμανουήλ Παπάς κήρυξε την Επανάσταση στη Χαλκιδική, οι περισσότερες από αυτές τις προεπαναστατικές ομάδες ενώθηκαν μαζί του στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Οι ιστορικές συγκυρίες όμως δεν ευνόησαν το κίνημα στο Βορρά. Μετά την αιματηρή καταστολή του από τον Γιουσούφ Πασά, οι ομάδες αυτές διαλύθηκαν, είτε επειδή οι οπλαρχηγοί και οι σύνδεσμοι που γνώριζαν τις τοποθεσίες των κρυπτών σκοτώθηκαν, είτε επειδή αναγκάστηκαν να διαφύγουν στη Νότια Ελλάδα.
Πολλές γραπτές σημειώσεις (κωδικοποιημένες ή μη), σημάδια στους βράχους αλλά και φήμες για αυτές τις κρύπτες παρέμειναν ζωντανά στοιχεία στην ύπαιθρο της Χαλκιδικής, αλλά και σε όλη την επαναστατημένη Ελλάδα, θυμίζοντας εκείνη την εποχή στον μελετητή ή στον διαβάτη που θα πέσει τυχαία πάνω τους.
Δυστυχώς όμως, με το πέρασμα του χρόνου και πολλές δεκαετίες αργότερα, οι μεταγενέστερες γενιές –μη γνωρίζοντας το πολιτικό και στρατιωτικό πλαίσιο της εποχής ή ορμώμενες από ταπεινά ελατήρια– δεν αξιολόγησαν σωστά το νόημά τους και τις περισσότερες φορές προέβησαν στην καταστροφή τους. Στη γόνιμη λαϊκή φαντασία, οι αναφορές σε τούρκικα τάλιρα και φορτία αυτής της περιόδου αποσυνδέθηκαν από τον αγώνα της Φιλικής Εταιρείας και μετατράπηκαν σε «μυθικούς θησαυρούς», παρουσιάζοντας τους επαναστάτες ως ληστές με ανεξάντλητα πλούτη.
Με αυτόν τον τρόπο, οι στρατιωτικοί χάρτες των Κλεφτών για τα ταμεία του Αγώνα μετατράπηκαν σε λαϊκά οδοιπορικά χαμένων θησαυρών και χάρτες χρυσοθήρων.
Η μελέτη αυτών των οδοιπορικών αποδεικνύει ότι, εκεί που ο σύγχρονος χρυσοθήρας αναζητά χαμένες λίρες, η ιστορική έρευνα ανακαλύπτει τα ζωντανά αποτυπώματα της προετοιμασίας του Αγώνα της Ανεξαρτησίας.
Σε επόμενη ανάρτηση θα ακολουθήσει μια λογοτεχνική ερμηνεία ενός τέτοιου οδοιπορικού της εποχής.
Ευχαριστώ για την ανάγνωση!
Τα βιβλία μου:
- 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
- 2 : Άδηλος Τάφος
- 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
- (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)
.jpg.webp)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου